با توجه به افزایش و متنوع شدن گونه های گردشگری در جهان، از دهه‌ی ۱۹۹۰، نوع جدیدی از گردشگری به گونه های رایج گردشگری  تحت عنوان «گردشگری سیاه» (Dark Tourism) افزوده شد. در حالی که بخش گسترده ای از مطالعات ادبیات گردشگری پیرامون بازاریابی، مصرف و عرضه ی مقاصد تفریحی، شاد و سرگرم کننده ی گردشگری است، برخی از محققان و نویسندگان گردشگری، در جست‌وجوی آنتی تزهای تراژدی، مرگ و جنگ هستند. در چند سال اخیر، نوعی از گردشگری در دنیا رواج یافته است که هدف گردشگران از پرداختن به آن، تفریح و خوش‌گذرانی نیست، بلکه آن‌ها مکان‌هایی را برای گردش انتخاب می‌کنند که چندان خوشایند نیستند.

این نوع از گردشگری، «گردشگری سیاه»، تلخ یا غمبار نامیده می‌شود. در این نوع سفر، گردشگران به دیدن آثار وقایع تلخی مانند شهرهای زلزله‌زده، مناطق سیل‌زده، بازماندگان جنگ‌ها و حملات شیمیایی می‌روند. هدف از این سفر نیز تجسم بحران‌های طبیعی و انسانی در مناطقی است که دچار آسیب و بلا شده و افرادی را به کام مرگ فرو برده‌اند. درباره‌ی تاریخ شکل‌گیری این نوع گردشگری، اطلاعات دقیقی در دست نیست، گفته می‌شود تاریخچه‌ی آن به یونان باستان برمی‌گردد که در آن زمان، مردم به دیدن شهرهای جنگ‌زده می‌رفتند.

آمفی‌تئاتری در رم، یکی از اولین مناطقی است که گردشگری سیاه در آن شکل گرفت. در قرون وسطی، در این مکان اعدام‌هایی انجام می‌شد و افرادی برای تماشای آن جمع می‌شدند. پس از مدتی، این مکان کارکردهای دیگری برای جذب گردشگر پیدا کرد؛ رومی‌ها در استادیومی در محل این آمفی‌تئاتر، مراسمی برپا می‌کردند که تماشاگران در آن می‌توانستند جنگ میان حیوانات و جنگجویان را تماشا کنند, در ادامه مطلب به چند مورد از گردشگری سیاه اشاره می نمائیم.

انواع گردشگری سیاه یا تلخ

گردشگری جنگ: سایت‌های جنگی و اردوگاه های مرگ

گردشگری قساوت: سایت‌‌های مشهور مرگ

گردشگری حبس: زندان‌ها یا دیگر سایت‌‌های بدنامِ محبوسان

گردشگری مصیبت‌های غیرعادی: به تصویر کشیدن غم و اندوهی که اهالی یک منطقه در بازه ای از زمان در اثر بلایای طبیعی مانند زلزله، سونامی، سیل، طوفان و… آن را تجربه کرده اند.

مناطق گردشگری سیاه در دنیا

طوفان دریایی «سندی» در شرق آمریکا

طوفان سندی (Hurricane Sandy) طوفان بسیار شدیدی که در تاریخ ۲۲ اکتبر ۲۰۱۲ از دریای کارائیب آغاز سواحل جامائیکا، هائیتی، باهاما، کوبا و جمهوری دومینیکن را طی نموده وسپس بطرف سواحل شرقی و شمال شرقی آمریکا کشیده شد. این طوفان شدید ترین طوفان چند سال اخیر این منطقه بوده و که خسارت بسیاری به جا گذاشته است.

 

 باغ مردان گچی در پمپی

در راستای جذب بیشتر گردشگر به «پمپی»، بخش جدیدی از این شهر تاریخی در ایتالیا میزبان گردشگران شد.

این بخش از شهر پمپی که به باغ مردان گچی شهرت دارد، مکانی است که اجساد گچی ۱۳ تن از ساکنان این شهر که در حال فرار بوده‌اند در آن کشف شد. این افراد با پوشیده شدن از لایه‌ای از مواد مذاب کشته شده و طی سال‌ها به مجسمه‌های توخالی گچی تبدیل شده‌اند.

شهر پمپی ‌۲۴ اوت سال ۷۹ میلادی بر اثر آتشفشان یک کوه زیر خروارها خاکستر مدفون شد و هزاران نفر از ساکنان آن جان خود را از دست دادند. هرچند در متون تاریخی به وجود این شهر اشاره شده، اما مدت‌ها مورخان و محققان این شهر را نوعی افسانه می‌پنداشتند تا اینکه پس از چند قرن بطور تصادفی کشف شد.

در حال حاضر سالانه سه میلیون گردشگر از پمپی که در سال ‌۱۹۹۷ میلادی در فهرست میراث جهانی سازمان «یونسکو» نیز به ثبت رسیده دیدن می‌کنند که این امر پمپی را به جاذبه‌ی نخست گردشگری ایتالیا و یکی از پنج جاذبه‌ی نخست گردشگری اروپا تبدیل کرده است.

 

سایت هولوکاست آشووتز بورکِتناو

هولوکاست یا «همه‌سوزی»، به کشتار دسته‌جمعی و نسل‌کشی نزدیک به یازده میلیون نفر بخصوص شش میلیون یهودی بر پایه نژاد، مذهب و ملیت در طی جنگ جهانی دوم بدست آلمان نازی و از ۱۹۴۱ تا انتهای ۱۹۴۵ در اردوگاه‌های مرگ آلمان نازی، اطلاق می‌شود. دوسوم جمعیت یهودیان اروپا، در جریان هولوکاست کشته شدند. در ابتدا و در سال ۱۹۳۳ کمپ‌هایی برای شکنجه و کشتن مخالفان سیاسی از جمله کمونیستها و سوسیال دموکرات‌ها توسط نازی‌ها تشکیل شد. پس از مدتی از این کمپها به عنوان اردوگاه کار اجباری یهودیان استفاده می‌شد درسال ۱۹۴۲ دولت آلمان تصمیم به اجرای طرحی موسوم به «راه حل نهایی» گرفت که به موجب آن کمپهایی برای کشتار دسته جمعی یهودیان تأسیس شد.

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد هولوکاست که در تاریخ پیش از خود سابقه نداشت ایجاد اردوگاه‌های ویژه کشتارجمعی هدفمند مردم در اتاق‌های گاز بود. تا پیش از آن هیچ مکانی در جهان که مشخصاً برای کشتار جمعی انسان‌ها ساخته شده باشد وجود نداشت. این اردوگاه‌ها همگی در لهستان بودند و شامل اردوگاه‌های آشویتس، بلزک، خلمنو، یازنواک، مایدانک، مالی تروستنتس، سوبیبور، و تربلینکا بودند.

حادثه چرنوبیل اکراین

چرنوبیل شهری در اوکراین است که در استان کیف پایتخت اکراین و در نزدیکی مرز بلاروس قرار دارد. این شهر به علت حادثه چرنوبیل که در نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل که در ۱۴.۵ کیلومتری این شهر قرار داشت رخ داد خالی از سکنه شد. این حادثه در ۲۶ اپریل ۱۹۸۶ میلادی (دقیقا ۲۵ سال پیش در چنین روزی) در رآکتور شماره ۴ نیروگاه چرنوبیل اوکراین که از نوع رآکتورهای RBMK بود رخ داد. از حادثه اتمی چرنوبیل بعنوان بدترین حادثه اتمی غیرنظامی تاریخ جهان نام برده شده است.

زندان آلکاتراز در سانفرانسیسکو

فوکوشیما ژاپن

گردشگری سیاه در ایران

در ایران نیز پتانسیل‌های متعددی از گردشگری سیاه وجود دارد که هر یک از آن‌ها با توجه به ماهیت‌شان، به عنوان محصول گردشگری، می تواند مورد توجه قرار گیرد.

مناطق گردشگری سیاه در ایران

باغ سنگی درویش خان

به این باغ ناراحت ترین باغ ایران نیز گفته می شود. درویش خان کسی بود که در سال های ۱۳۳۹ شمسی از دست دادن زمین های خود را می دید که چگونه روز به روز توسط دولت از او گرفته می شد و همینطور نابودی باغ هایش برای وی بسیار سخت بود.

برای همین خواست تا اعتراض خودش را نشان دهد. او درخت های خشک شده ی خود را به ۴۰ کیلومتری جنوب شهر سیرجان برد و سنگ هایی با اندازه های مختلف را از شاخه های درختان آویزان کرد. در همین حین اطرافیانش فکر می کردند که عقل خود را از دست داده و نمی تواند با دیگران ارتباط بر قرار کند و در حال رنج کشیدن به دلیل از دست دادن زمین ها و باغ هایش است.

در نهایت او در سن ۹۰ سالگی در سال ۱۳۸۶ از دنیا رفت و او را در همان باغ سنگی به خاک سپردند.امروزه این باغ تبدیل به مکانی برای گردشگری شده و بسیاری را برای بازدید به خود جذب می کند.

شهر بم و زمین لرزه ی آن

زمین لرزه یکی از بدترین بلایای طبیعی است که انسان تا کنون شاهد آن بوده است. #شهر بم شهری بود که قدیمی ترین و بزرگترین بنای خشتی و تاریخی جهان را در خود جای داده بود و عمری برابر با ۲ هزار سال داشت و به دلیل زمین لرزه ای که نابودی های بسیاری را به بار آورد تقریبا می توان گفت نابود شد.

به واسطه ی زمین لرزه ای که در سال ۱۳۸۲ در شهر بم اتفاق افتاد ۹۰% شهر ویران شد. ارگ بم نیز همینطور. امرزوه سازمان جهانی یونسکو به همراه ۱۲ کشور دیگر در حال کار بر روی بازسازی این بنای خشتی تاریخی هستند.

بسیاری از ساکنان شهر جان خود و بسیاری عزیزان خود و خانه هایشان را از دست دادند

غار خالو حسین کوهکن

در پاوه یکی از شهرهای استان کرمانشاه مردی زندگی می کند به نام حسین کوهکن که او را خالو حسین و فرهاد دوم نیز می نامند. به این دلیل نام فرهاد دوم را بر او نهاده اند که کارش همانند فرهاد افسانه ها و داستان های کهن فارسی از نظامی گنجوی بر گفته شده است.

او یک پای خود را از دست داده ولی دلیل نشده تا یک جا بنشیند و زندگی خود را رها کند. وی در ۱۹ سال توانسته در دل کوه ۷ اتاق ایجاد کند و حتی آرامگاهی نیز برای خود ساخته است. در طول جنگ ایران و عراق وی دو پسر خود را از دست داده و زندگی خود را جور دیگری دید تا جایی که باعث شد این کار را شروع کند و دل کوه را بکند.

او به همراه دخترش به میگونه از توابع شهر بانه وره آمد و در روستایی اقامت گزید.

او بوسیله ی سنبله و بیل مکانیکی شروع به کندن کوه کرد تا محلی برای عبادت درست کند و این کار باعث شد تا ۷ اتاق در دل کوه به همراه آرامگاه خود درست کند. امروزه بسیاری از ایرانیان و گردشگران خارجی برای دیدن خالو حسین و کوهش به این مکان سفر می کنند

زندان قصر در تهران

قبل از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ که در ایران شکل گرفت رژیم شاه بیش از ۱۰ هزار زندانی را در زندان قصر اسیر کرده بود. بعد از به پیروزی رسیدن انقلاب اسلامی این زندان تا سال ۱۳۸۳ باز بود و بعد از آن بسته شد و امروزه دیگر زندانی در آن نگهداری نمی شود.

برخی از مسئولین خواستند تا آن را نابود کنند ولی تصمیم بر این شد که تبدیل به موزه شود.

از سال ۱۳۹۱ عموم می توانند از آن بازدید کنند و حتی برنامه هایی برای تبدیل شدنش به اولین هتل زندان ایران در دست بررسی می باشد.

ریگ جن

گردشگری سیاه در ایران تنها مربوط به اماکن تاریخی نمی شود بلکه جاذبه های طبیعی زیادی هستند که پتانسیل تبدیل شدن را به این نوع گردشگری را دارند. جایی در شمال دشت کویر زمین هایی شنی و صحراهایی وجود دارد که اگر بخواهیم دقیق تر بگوییم در جنوب سمنان قرار گرفته است و نامش ریگ جن است. از دوران قدیم این مکان بکر و دست نخورده که وسعتی برابر با ۳۸۰۰ کیلومتر مربع دارد از منابع آبی بسیار دور بوده است و حتی کاروان ها نیز از آن عبور نمی کردند.این مکان کاملا متروکه و غیر قابل عبور به حساب می آمد و امروزه نیز تقریبا ناشناخته است.

اگر بخواهید از سمت شرق به غرب این مکان سفر کنید شاید هرگز به مقصد نرسید. محلی ها می گویند هرکس که رفته دیگر باز نگشته و اتفاقی برایش افتاده است. تصور می شود دلیل رخ دادن این اتفاقات و مفقود شدن انسان ها باتلاق ها باشند که می توانند مسیرها را نیز تغییر دهند.در سال های اخیر بسیاری از مسیر گردها و گردشگران جذب ریگ جن شده اند و به کاوش در آن پرداخته اند.تورهای سافاری نیز برای بازدید از ریگ جن وجود دارد.

کوه های خلج در مشهد

در روستایی به نام مغان در شمال مشهد کوه هایی هستند که جنگل نیز به آن ها گفته می شود. بعد از گذشت مدت زمان کمی از غروب صداهای ناله و گریه و فریاد از این مکان به گوش می رسد و به همین دلیل بسیاری از ساکنان روستا این محل زندگی خود را ترک کرده اند.

برخی نیز می گویند موجوداتی نامرئی در این کوه ها و منطقه زندگی می کنند.